Илля Вась     Василий Лыткин

Кӧсъя ме сьыланкыв тэчны,
Медым эськӧ ойбыртысъ сайкалӧ
Медым ставнас, вир–яйнас вӧрзьылас,
Вынйӧрӧн чукйӧн тыр
Сьӧлӧмыс ӧзйылас.
Илля Вась

Я песню хочу сложить,
Чтобы спящий проснулся,
Чтоб воспрянул всем существом;
Чтоб силой переполненное
Сердце его встрепенулось.
Илля Вась, перевод подстрочный

МЕНАМ МУЗА
Менам муза сьӧд вӧр шӧрын
Кӧдзыд лунӧ чужи;
Айыс, пӧльыс сылӧн волі
Прӧстӧй коми мужик.
Гажа ягын черлысь тотшкӧм,
Пила нязгӧм кывліс;
Видзьяс вылын турун шульсйиг
Сьыланкыв мем сьывліс.
Меным сьыліс, кыдзи йӧзыд
Кынӧмпӧтла пессьӧ,
Кыдзи пӧсьыс коми мортлӧн
Ведраысь моз лэччӧ.
Кыдзи юяс, видзьяс, парма –
Ставыс морт моз олӧ.
Кыдзи сэтчӧ коми мортыс
Пальӧдчыны волӧ...
Мукӧд дырйи пемыд рытын
Пуксяс сійӧ дорам.
Збоя... нора сьывны тшӧктас.
Сьыла... Сёрӧдз–сёрӧдз.

1918.

Петав, дона–й, петав, муса–й,
Веж луд вылӧ ворсны –
Сё зарнитӧ, вошӧм гажтӧ
Нимкодясиг корсьны.

Югыд шонді синтӧ ёрӧ,
Гажа вадор йылын!
Шлывгӧ сӧдз ю керос увті.
Парма шувгӧ ылын.

Петӧмаӧсь гажӧдчыны
Том йӧз берег вылӧ.
Налӧн нора сьылӧм шыыс
Вӧлӧсть пасьта кылӧ.

Петав дона–й, петав, муса–й,
Веж лун вылӧ ворсны –
Воштӧм гажтӧ, сё зарнитӧ
Выльысь бара корсьны.

1928.

КОДI КЫДЗИ ГОРЗӦ
Юрсӧ лэптас вылӧ,
"Кукуруллю" сьылӧ.
"Кот–кот, кот–кот–кот,
Кольк тэд вайи вот!"
"Тив–тив–тив"–тӧ тэ эн тивӧст:
Кыйӧдчӧ со уска дивӧ,
Уськӧдчис со "Няв!"
Сильӧяс – сюв–сяв.

ИЛЛЯ ВАСЬ.

Илля Вась, портрет, художник Э.Козлов,
музей Сыктывкарского университета

Илля Вась фото 1920–х.

Василий Ильич Лыткин (Илля Вась) – поэт, коми сӧветскӧй литературалы подув пуктысьяс пиысь ӧти, СССР–са писательяс Союзса член, паськыда нималана ученӧй–лингвист, финно–угровед, филология наукаясса доктор, профессор, 200 саяс научнӧй уджъяслӧн автор, Коми АССР–са да РСФСР–са наукаясса да техникаса заслуженнӧй деятель, Коми АССР–са И.А.Куратов нима государственнӧй премияа лауреат, нёль международнӧй обществоса почетнӧй член: Финно–угорскӧй (Хельсинки), Урало–Алтайскӧй (Гамбург), Венгерскӧй филология (Будапешт), Эстония чужан кыв (Таллин).

Красноармеец В. Лыткин (шуйгавылас) да
Кай–Чердынскӧй полкса пулеметнӧй
командаса начальник А. Надеев.
Вӧлӧгда кар, 1920–ӧд во.

В.И.Лыткин чужліс 1895–ӧд вося декабрь 27–ӧд лунӧ Сыктывкар бердса Тентюково сиктын гӧль крестьянин семьяын. Кык арӧсӧн колис батьтӧг. Тшыг нисьӧ пӧт велӧдчис Усть–Сысольскса городскӧй училищеын. Тӧлка да зіль коми зон бура сдайтіс экзаменъяс да этша лыда стипендиатъяс пиын 1912–ӧд воын пырис велӧдчыны Тотемскӧй учительскӧй семинарияӧ. Тані велӧдчигас и гижис ассьыс медводдза кывбуръяссӧ. Том поэтлӧн музаыс "дорйӧ" гӧль йӧзӧс ("Дзодзӧг", "Парма вӧрын"). Ыджыд лӧглунӧн сійӧ гижӧ озыръяс, голь йӧзӧс нартитысьяс йылысь ("Аристократлы", "Озырлы"). Семинария помалӧм бӧрын Лыткинлы ковмис служитны царскӧй армияын. Сэні суис сійӧс Октябрьскӧй революция, кодлӧн гыясыс регыд воисны и пармаӧ, садьмӧдісны коми йӧзӧс.

1918–ӧд воын Усть–Сысольскса УОНО (уезднӧй народнӧй образование отдел) бердын корытчис сідз шусяна "Коми комиссия", кытчӧ пырисны велӧдчӧм йӧз. На водзын вӧлі сувтӧдӧма ыджыд мог: чукӧртны фольклор, комиӧдны роч да мукӧд народъяслӧн классикъяслысь произведениеяс, лӧсьӧдны коми школаяслы велӧдчан книгаяс, коми йӧзлы–литература. Тайӧ комиссияас мукӧд гижысьяскӧд тшӧтш (В.Савин, М.Лебедев, В.Чисталев, И.Чисталев, Ф.Попов) зіля уджаліс Усть–Сысольскӧй начальнӧй школаса учитель В.И.Лыткин. Революция бӧрын Илля Вась творчествоын чужӧны выль мотивъяс, выль темаяс. Поэт петкӧдлӧ мездлун вӧсна йӧзлысь тышсӧ, олӧм вежсьӧмсӧ ("Ыджыд асыв", "Май первӧй лун", "Октябрь лунӧ", "Ыджыд тӧлӧн"). Тайӧ кывбуръясыс бӧрынджык пырисны медводдза школьнӧй хрестоматияясӧ: "Шонді югӧр" (1921), "Выль туйӧд" (1923), "Асъя кыа" (1924) (Коми книги архив). Том гижысьлысь творчествосӧ орӧдліс гражданскӧй война. 1919–ӧд воын Лыткин доброволечӧн муніс дорйыны Сӧвет власть. Тышкасис белӧйяскӧд Войвывса да Польскӧй фронтъяс вылын.

1922–ӧд воын В.И.Лыткин пырӧ велӧдчыны Первӧй Московскӧй университетса филологическӧй факультетӧ, роч кыв отделениеӧ. Велӧдчан воясас гижис "Ичӧт школалы коми грамматика", "Коми литературнӧй кыв да орфография" книгаяс, коми письменность история кузя статьяяс. Университет помалӧм бӧрын Лыткин велодчис аспирантураын. Финно–угроведение пыдіджыка велӧдӧм могысь 1928–ӧд воын сійӧ ветліс научнӧй командировкаӧ Финляндияӧ, Германияӧ, Венгрияӧ. Будапештскӧй университетын финно–угорскӧй филологиялысь курс экстернӧн помалӧмысь В.И.Лыткинлы сетісны философия докторлысь диплом.

Уна вояс чӧж В.И.Лыткин нуӧдіс ыджыд научно–педагогическӧй удж миян странаса вузъясын. 1943–ӧд воын "Древнепермскӧй графика" тема кузя дорйис кандидатскӧй диссертация. 1946–ӧд воын "Древнепермскӧй кыв да пермскӧй кывъяслӧн историческӧй грамматика" уджысь сылы сетісны филология докторлысь учёнӧй степень. Дас воысь унджык Лыткин веськӧдліс СССР–са наукаяс Академияын языкознание институтса финно–угорскӧй кывъяс секторӧн. Аслас научнӧй уджъяснас сійӧ кутіс нимавны уна странаын. Лыткин пуктіс научнӧй подув коми грамматика да синтаксис, лексика да фонология велӧдӧмын, налысь историясӧ тӧдмалӧмын. Сійӧ юрнуӧдіс ӧткымын финно–угорскӧй кывъяслысь словарьяс лӧсьӧдӧмӧн да редактируйтӧмӧн. Лыткин водзмӧстчӧмӧн лои котыртӧма куим юкӧна "Основы финно–угорского языкознания" йӧзӧдӧм. Сылӧн нимкӧд йитчӧма финно–угроведъяслысь международнӧй конгрессъяс нуӧдӧм. Квайтӧд международнӧй конгресс 1985–ӧд воын шуӧма нуӧдны Сыктывкарын – профессор Лыткинлӧн чужан муын. Финскӧй учёнӧй Эркки Итконен гижліс: "Матысса да ылысса коллегаяс пыдди пуктӧны В.И.Лыткинӧс кыдз дона ёртӧс, народъясӧс ӧта–мӧд дорас став сьӧлӧмнас матыстны зільысьӧс, объективнӧй да ыджыд мывкыда исследовательӧс, гуманнӧй мыслительӧс, коді уна буртор вӧчис коми йӧзлы да паськыда нимӧдіс найӧс".

Коми да коми–пермяцкӧй литераторъяс. Москва, 1928–ӧд вося октябрь. Пукалӧны (шуйгавывсянь веськыдвылӧ): В.И.Лыткин (Илля Вась), Н.А.Шахов (Сандрик Микол), А.Н.Чеусова, А.П.Зубов (Питю Ӧньӧ). Сулалӧны: И.И.Сажин (Ичӧт Иван), Г.А.Нечаев, Ф.Г.Тараканов, В.Е.Удоратин, А.А.Маегов.

Информация со стенда на конференции "В.И.Лыткин: грани наследия", ноябрь 2010.