 КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КУПИТЬ AUDIO CD КНИГИ |
КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КУПИТЬ AUDIO CD КНИГИ |
часть 1 · 2 · 3 · 4 · 5 · 6 · digest
Пера и Вӧрса. Автор Н.Раевский,
резьба по дереву. Выставка Мастерская
солнца, Сыктывкар, 2008.
Важӧн Рупта расын (Комму туй вылын) овлӧма Пера. Сійӧ вӧлӧма зэв ён. Рупта расын уна вӧлӧма прӧмыс, Пера ёна вӧлӧм кыйсьӧ. Сэн жӧ кыйсьӧ вӧлӧм вӧрса. Найӧ рас вылад мырддьысьӧмла спорӧ воасны. Вӧрса вӧлӧм шуӧ: вай пӧ силанымӧс мерайтам, кык киа паличӧн кыскасям. Пера зэв ён мыр бердӧ сюмысӧн гартчас (водзвыв кыз сюмыс лӧсьӧдас), сэсся кутасны кыскавны. Вӧрса зэз ёна кыскӧ, мырлӧн вужъясыс быдсӧн рутшка–ратшкакылӧны. Вӧрса юалӧ: Мыйнӧ пӧ тайӧ кылӧ?— Тэад пӧ тай коскыд оръясьӧ. Сэсся вӧрса повзяс да чеччас кыскасьӧмысь.
Сэсся вӧрса юалӧ: тэ пӧ нӧ кор узьлан? Пера шуӧ: кор пӧ ме ки ни кок ог вӧрзьӧд, сэк пӧ ме узя. Тэ нӧ пӧ кор?— Ме пӧ кор унмовся, вомысь тшын быдсӧн петӧ, чомйӧ дрӧжжитӧ, сэтшӧма пӧ ме узя.
Пера дӧгадайтчас да кыдз пу чурка лоддя дорӧ водтӧдас, пасьтӧдас да шебрӧдас, ачыс бокӧ мунас кыйӧдчыны. Войын вӧрса локтас, кыйӧдчӧ, видзӧдӧ: Пера узьӧ. Пера пӧ десятӧй!— (дасӧд вийӧм морт) горӧдас. Пера асьсӧ лыяс: дявӧл пӧ первӧй!
Вӧрса кулӧ. Пера вӧрсалысь бабасӧ босьтас да сыкӧд кутас овны. Олісны, олісны да коркӧ Пера аддзис бабаыслысь той вийӧм. Бабаыс вӧлӧм ассьыс юрси кучиксӧ кульыштас да тойяссӧ вомнас тричкӧдӧ–виялӧ. Пера зэв ёна скӧрмас да бабасӧ кӧсъяс вины. Баба пышъяс. Пера вӧтчас да Розь туй вылысь нюр вылӧ суас да сэтчӧ вияс.
Коркӧ Пера дінӧ пара вӧлӧн локтасны: сар ыстӧма Перасӧ корны. Пераӧс пӧ корисны сар дінӧ. Пера вӧлӧм шуӧ: ме пӧ вӧв доддьӧ ог сӧв. Мен пӧ тӧлькӧ висьталӧй, кутшӧм ныр пӧ колӧ муннысӧ.— Рытыввыв пӧ колӧ мунны.
Пера лызь вылӧ сӧлас да мунас. Вежон водзджык Пера воас сар дінӧ пара вӧла дорысь. Сар волі шуӧ: неприятель пӧ кӧлеса лэдзӧ да вӧйскаӧс жугӧдӧ; тэ пӧ сійӧ кӧлесасӧ тюригкостіыд кут. Пера мунас, кӧлеса тюригкості кватитас да жугӧдас. Сар зэв ёна сійӧс гӧсьтитӧдас аслас дворечын да шуӧ: вай пӧ менам вольпасьӧ вод да узь. Мӧдлун сар чеччас да Пералысь юалӧ: кутшӧм пӧ узьны менам вольпасьыс?– Меям лоддя кодьӧй пӧ абу на.— Вай пӧ, кутшӧм лоддяыд, петкӧдлы.
Пера ӧшинь улас лоддя вӧчас да сэні–й узяс. Меям лоддяыд пӧ медся на лӧсьыд узьлыныд.— Мый пӧ тэд колӧ награда?— кутас шуны сар.— Меным пӧ колӧ тӧлькӧ Рупта рас, сы кындзи пӧ нинӧм оз ков.
Коми муын, Пермакланьын, оліс вӧрын, Лупъя раскын, ён морт Пера, вокыскӧд. Пера вӧлі ёна кыйӧ быдсяма зверӧс. Вокыс дышмис вӧрын олӧмысь да сэсся муніс коммуса князьлы служитны. Пера коли ӧтнас. Коркӧ дыр мысьт коммуса князь вылӧ сувтіс войнаӧн лунвылса сар, да сійӧ ёна пондӧма ӧбедитны аслас сюсь йӧзнас, кодъяс кужӧны вӧлӧм ветлыны "кӧлесаӧн" да зэв ёна вермӧны жугӧдны йӧзӧс. Коммуса князьлы волі некытчӧ нин воштысьны. Сэк локтіс сы дінӧ Пералӧн вокыс и шуӧ: менам пӧ эм Пера нима вок, зэв ён, сійӧ кӧ оз вермы тайӧяскӧд водзсасьны, сэсся некод нин оз вермы. Сэк коммуса князь ыстіс сійӧс корны Пера вокӧс.
Пера волі сэтшӧм ён: пывсян койд изъяс вӧдитӧ мачӧс моз; сэтшӧм сюсь лызьӧн ветлыны: юрас кӧ кӧрталас дас кык сывъя сюмыс, сюмыслӧн помыс муас оз и инмывлы мунігас.
Пералӧн вокыс воис сы дінӧ князь дінсянь да и шуӧ: "Менӧ ыстіс князь тэ дінӧ, корны тэнӧ воюйтны да дорйыны сійӧс лёк йӧзысь".
Жаль вӧлі Пералы кольны ассьыс чужан мусӧ, но вокӧс да князьӧс дорйӧмысь эз ёна пыксьы, и мӧдӧдчисны найӧ князь дінӧ.
Пера муніс быттьӧкӧ ньӧв. Вокыс сійӧс эз и аддзыл. Пера воис воюйтанінӧ, кутіс шензьыны. Коркӧ сувис сійӧс вокыс, кутіс висьтавлыны сылы: со пӧ тай кӧлесаыд локтӧ, верман кӧ, кут сійӧс да ви. Пера ӧтик кӧлесаӧс кватитіс да чуш–чашвартіс! Сэсся мӧдӧс! Коймӧдӧс! И сідзи ставсӧ. Кор быри лунвывса сарлӧн став йӧзыс, найӧ бергӧдчисны бӧр.
Пера аддзис ассьыс виялӧм йӧзсӧ, сэсся повзис и кутіс думайтны... Сэсся шуӧ вокыслы: "Вот ме мыйта морт вийи! Менӧ татысь судитасны! Лоӧ пышйыны!"
Сэк вокыс шуӧ: "Дугды, Пера вокӧй! Эн думайт, мый тэ лёк вӧчин, миян князьлы тэ вӧчин зэв ыджыд бур, и сійӧ тэнӧ наградитас".
Сэк мунісны найӧ князь дінӧ. Пералӧн вокыс висьталӧ князьлы: "Со тай тэнӧ дорйысьыд, ыджыд князьӧй. Не тайӧ кӧ, миянӧс виялісны ставӧс!" Князь шуӧ Пералы: "Бур том молодечӧй! Кор тэ менсьым мый тэныд колӧ — ставсӧ верма сетны: зарни, кӧть дона зверь куяс". Пера шуӧ князьлы: "Меным оз ков зарни, зверсӧ ме ачым кыя!" Князь кывліс, мый сійӧ кыйсьысь морт, и шуӧ сылы: "Кодыр тэ кыйсьысь морт, ме тэныд сета зверь кыян шӧвк тыв. Сэсся вӧрсӧ, кӧні тэ кӧсъян кыйсьыны, сета тэныд. И тэнӧ некод оз кут дзескӧдны". Сэк Пера корис аслыс кыйсянін Лупъя рас и бӧр муніс важ оланінас, Лупъя раскӧ.
Лупъя раскын вӧрса вӧлі ёна дӧсадитӧ, и век вӧлі корсьӧ, кыдз эськӧ сійӧ изьведитны. Война вылысь локмысьт вӧрса юалӧ Пералысь: "Кодыр тэ и кыдзи узян?" шуӧ Пера сылы: "Ме узя уль кыдз пу краж моз, весиг ог лолав, шы ни тӧв".
Воис вой. Вӧрса пондіс виччысьны Пералысь узьӧм. Пера вольпасяс пуктіс кыдз пу гыр да шебрӧдіс эшкынӧн, а ачыс босьтіс ньӧв да кайис пӧлать сэрӧгас. Вӧрса локтіс. Видзӧдӧ: джодж шӧрын вольпась, а вольпасяс кодкӧ куйлӧ, шы ни тӧв. И думайтӧ, мый сійӧ узьӧ сэні Пера. Зырӧдіс, бытшкис копьеӧн кыдз пу гыръяд и шуис: "Коймӧдысь нин ме локті тэ дінӧ, вӧлисти сюрин!" А Пера пӧлатьсянь лыйис ньӧвйӧн вӧрсаӧс и шуис: "Тэ коймӧдысь да эг сюр, а меным тэ ӧтчыдӧн шедін!" Сэк пондіс вӧрса Пераысь пышйыны асывлань, Изйӧ, а Пера вӧтчӧ сы бӧрсянь. Пера суис вӧрсаӧс Бӧлбана изйӧ. Вӧрса воис гортас, керка порог вылас уси и кулі.
Сар сетас сылы Рупта рас век кежлӧ. Пера бӧр мӧдӧдчас аслас Рупта раскас.
 |  |
 |  |
Панно "Пера Богатырь и Леший Вӧрса". Автор Сахамес К.О. | |
Билборд персональной выставки
Сыктывкар, 2007.
Йиркапыд и аддзӧма Сімдор тытӧ. Кысь эськӧ сэсся аддзыны сійос сьӧд вӧр шӧрысь.
Йиркапыдкӧд ина вӧлӧма. Важъя йӧз, старикъяс на висьтавлісны.
Кониысь сійӧ вӧлӧма, Йиркапыд. Вӧравлӧма. Вот ӧтпыр сійӧ веськавлӧма сэтшӧм пу шӧрӧ — кор оз пет, век понйыс увтӧ. Куим во вӧлӧм ӧти пу увтӧ. Мый пӧ тайӧ лои — век ӧти пу увтӧ. Йиркапыд дӧзмас дай керыштас сійӧ пуад. Керыштас, дай вир письтӧ пусьыд. Пуыд и шуас:
— Йиркап, пӧрӧд менӧ да вӧч аслыд лямпа пӧв. Он кӧ пӧрӧд, бӧр либӧ пукты чагсӧ ас местаас.
Йиркапыд и пӧрӧдас. Сэсся ӧти лызь пӧв сэтысь вӧчас, мӧд пӧвсӧ прӧстӧй пуысь дай. Кыкнан лызьсӧ кӧ вӧчис эськӧ, сэсся эз нин вермы сувтлыны, му мӧдарӧ эськӧ и лэбӧдіс. Кытчӧ думыштас, сэтчӧ лызьыд и нуӧ сійӧс. Кепысь–шапкасӧ водздорас кӧ шыбитас, лызьыд и сувтас, оз кӧ и — оз.
Сідз кутіс сійӧ вӧравны, первой окотник лои. Некутшӧм зверь ни пӧтка сыысь оз удит.
Кониас жӧ сэні дӧва баба олӧма, еретнича кодь. Коркӧ сійӧ и шуас Йиркапыдлы: аски пӧ татчӧ мӧдлапӧлас локтас йирсьыны лӧз кӧр. Сійӧс кӧ пӧ вӧтӧдан, сэсся тэысь свет вылас тэрыб кокыс оз ло, став зверыс и птицаыс тэнад лоӧ.
Мед пӧ локтас, шуӧ Йиркап. Меным пӧ толькӧ петавны тай.
Аскинас мамыс пӧжасьны кутіс. Аддзас лӧз кӧртӧ дай чуксалас Йиркаптӧ. Йиркап, чеччы пӧ, лӧз кӧрыд мӧдлапӧлын йирсьӧ. Йиркап чеччас, босьтас мамыслысь пӧсь ид нянь, сюяс питшӧгас да сёйтӧг ни нинӧм петас кӧртӧ вӧтӧдны.
Найӧ, братӧ, Сибир–Изйӧдз кырсьнитласны (а кӧн пӧ сійӧ Сибир–Изйӧдз — код тӧдас).
Сэні, из вылад, кӧрыдлӧн гыжйыд кутас паськавны да вильдавны. Оз кут вермыны котӧртны кӧрыд.
Вот сэсся лӧз кӧрыд метальникасяс да мича–мича ныв лоӧ.
— Йиркап,— шуӧ,— эн ви менӧ, ме тэныд вернӧй слуга лоа.
А Йиркапыд оз миритчы. Раз пӧ тэ менӧ эта ылнаӧ нуӧдін, ме тэнӧ ловйӧн ог коль.
Йиркапыд виас нывтӧ. Перъяс сьӧлӧмсӧ, сюяс питшӧгас дай бӧр локтас Кониад. Локтас да чегас ид няньтӧ — няньыд век руалӧ. Со мый дыра и ветлӧма Сибир–Изйӧдзыд, няньыс на абу удитӧма кӧдзавны.
Ваяс сійӧ нылыдлысь сьӧлӧмсӧ да пуктас эсійӧ бабаыдлы пызан вылӧ. Тайӧ пӧ и эм кӧрыдлӧн сьӧлӧмыс, шуӧ. А коли пӧ кыйин лӧз кӧрсӧ, сэсся пӧ некутшӧм пӧтка ни птица тэысь оз удит. Ставыс тэнад лоӧ, шуӧ эсійӧ бабаыд.
Йиркапыдлӧн мамыс друг видзӧ вӧлӧм. Вот коркӧ другыс и шуӧ сылы: кутшӧм пӧ тайӧ пи тэнад, став зверь и пӧтка кыяс. Тшыг вияс ставнымӧс. Вай пӧ вошты питӧ кытчӧкӧ, изведит вай.
А кыдз пӧ изведита?
— Кӧтӧд,— шуӧ,— нямӧдсӧ ырӧшас да горш косьмигас и юктав. Сьӧктаммас сэки сійӧ. А мӧд ног сыысь огӧ мынӧ.
Мамыс сідзи и вӧчис – юкталіс писӧ нямӧд ванас. Йиркап сэсся сьӧктаммас да кутас вӧйласьны.
Коркӧ сійӧ кутас вуджны ӧти войӧ йи вывтy, Сім ты вомӧн. Кутас вуджны клянича кодь йи кузяыд дай вӧяс. Ок пӧ, измена тай вӧчӧмны меным.
Бультыкайтчас, бультыкайтчас — нинӧм оз вермы вӧчны. Кыскас пурт да вундыны кутас чудеснӧй лызьсӧ — мездысьны на кӧсъяс.
Лызьтӧ кутас чинтыны, лызьыд и шуас бара:
— Йиркап, асьтӧ сёйин дай менӧ тшӧтш сёян! Эн кӧ пӧ чинты, ме тэнӧ петкӧді на эськӧ берегӧ.
Ииркапыд чужйыштсяс да вундӧм лызьыд лэбзяс, зэв ён пожӧм пыр мунас, розь вӧчас. Старикъяс помнитӧны на розя мыртӧ. Местасӧ висьтавлӧны волі Сімдор ты боксьыд. Этатшӧм пӧ ён да кыз мыр вӧлі...
А Ииркапыд сэтчӧ сійӧ и вӧяс. Ӧні на местаыс шусьӧ "Йиркапув".
Вот кутшӧм вӧлӧма Сімдор ты корсьысьыд.
Йиркап йылысь Экспонату Коми культуры 7 тысяч лет
Йиркап вӧлі нимыс. Сійӧ вӧлӧм промышляйтӧ. Сэсся вӧлӧм понйыс пожӧм йылысь ур пыдди увтӧ. А урыс абу пӧ пуас. Ӧтик лун, мӧд лун бара увтӧ. Ур пуас абу. Бара сійӧ сідз кольӧ мӧд лун. И коймӧд лун петны кутіс, бара увтӧ пон.
йиркап мунас да, пусӧ тышкыштас чернад. Кырссяс... Сэсся сійӧ и арталӧ, мыйсӧ тась ме и вӧча. Сэсся керыштас, и вир петӧ пусьыс. Ме пӧ лызь татысь вӧча. Лызь сійӧ вӧчас. Лызь ачыс и нуӧ, кытчӧ арталӧ, сэтчӧ нуӧ. Толькӧ лызь кӧмалігас шапкасӧ лызь вылас пуктас, мед оз мун. Мыйӧн шапка босьтіс, лызь лыйны быдьтӧ мунны пондас.
Сэсся сылӧн некутшӧм звер эз мынлы сыысь — кӧр кӧть, рысь кӧть, мый аддзис, сійӧ и кыйис. Чери кыйны ветліс Сім дорӧдз (Сім ты — тасянь 300 верст). Пач ломтысигӧн мунӧ, пач ваймигӧн локтас бӧр.
Выим кӧлдунича. Сыкӧд заклад вартасны: комын кӧр пӧ выим, тэ пӧ эськӧ комынсӧ регыд кыян, да комын ӧтикӧдыс лӧз кыса, сійӧс он вермы.
Кыйны кӧртӧ пондас Йиркап. Комын кӧртӧ регыд и кыяс Ииркапыд. И комын ӧтикӧдыд и оз сюр и дыр. Вӧтчас и, вӧтчас и, бӧрти суас жӧ. Сэсся и суас да — катшаӧ пӧртчысяс кӧрыд, сэсся и лэбны пондас. Йиркап беддьӧн кучкас, бордйыд и чегӧ, лэбзьыны оз вермы. Кӧлдунича ассьыс нывсӧ кӧрад пӧртас. Ииркапыд нывсӧ виис, катша — кӧр пыдди.
Йиркап няр йи вывті шульскӧптас, вуджас. Мӧд йӧма вӧлӧма. Йӧма шуӧ тьӧткаыдлы (Йиркапыслӧн — К. Ж.): сійӧ пӧ зэв кокнид, а вӧйӧ, колӧ пӧ сьӧктӧдны.
Нямӧд мыськалан ванас (винаӧн — К. Ж.) юкталас Йиркапсӧ, петалас, мед сьӧктӧ. Сэсся и сьӧкыд лоӧ. Сім дорад сійӧ бара вуджны пондас, черила мунны. Сьӧктӧ да, ӧти лызь пӧлыс юас и пырас, чег йиыс да, мӧд лызь пӧлыс кокнас нечыштчас, лызьыс мыръяс пырас, тушаыд вӧйӧ ваас.
Маджа село тані Кӧрткерӧс веськыдладор бокас кӧнкӧ. Сэтӧні кывсьылас прӧзвище, шуӧны Маджаса кӧдзыд рок сёйысьяс пӧ. Маджасасӧ шуӧны. А мыйла сійӧ шуӧны? Оказывайтчӧ, сэні вӧвлӧма коркӧ сэтшӧм ён морт. И ён мортыс сійӧ пакӧсьт вӧчис век. Весь деревня Маджаын сійӧн мырсьӧны, пакӧсьт вӧчӧ да. Кыдзи таысь мыртӧдчыны? Но ная договоритчасны, мый годами уже мырсьӧны, мырсьӧны, сійӧс колӧ вины, уничтожитны. Но, сійӧс артельӧн кутасны кыдзкӧ, и Маджа тыӧ чӧвтасны, кӧрталасны изки да.
Но чӧвтысьяс сэтӧні эз ставыс участвуйтны, а некымын, гашкӧ, десятка морт. Но, значит, мортыс сійӧ, ён мортыс, кулі. А вӧйтысьяслы и грек лоис. А грексӧ кыдзи юкны? Пуасны рок ыджыд котёлын, и корӧны быдӧнӧс паньыштны сійӧ роксӧ, медым грекнас юксьыны. А мукӧдыс оз локывны роктӧ паньыштны, грексӧ оз кӧсйыны. Найӧс вайӧны мырдӧн. "Тэ паньышт вай тайӧ!" А тӧрытъя рокыс вӧлӧмкӧ кӧдзыд. Мукӧдсӧ ваясны кык лун мысти сійӧ кӧдзыд рок сёйны. Сійӧн и шуӧны: "Маджаса кӧдзыд рок сёйысьяс!" Вот татшӧм легенда кывсьӧ вӧлі.
Важӧн вӧлӧма сэтшӧм багатыр, но кыдзи тай ӧні борецъяс, наысь на вынаджык. Сэсся сійӧ быдӧнӧс ӧбидитӧ, кодлысь мӧс, коддысь ыж начкӧ. Сэсся локтӧ ыджыд нопъя да сылысь юалӧны:
— Мый нӧ, Юрка, ваян?
— А тшакы да гобы!
Сэсся и кутасны думайтчыны, кыдзи таысь мынтӧдчыны. Сэсся сьыліас зэв ыджыд из кӧрталасны да сэки сӧмын вӧйтасны ты шӧрас. И бара на, весиг сы бӧрын, сійӧ кулаксӧ мыччылӧма. Со кутшӧм сійӧ вӧлӧма.
А сэсся сэні берег дорас рок пуӧмаӧсь да сійӧ ӧтвылысь сёйӧмаӧсь, сы вӧсна и рок кашникъяс.
Сійӧ тыыс ӧні на эм, Юрка тыӧн и шусьӧ, Маджа дорын.
Юркаыдлӧн фамилиеыс — Юрка Иван Шешуков. А нимыс сылӧн Иван, Юрка Иван. Юркаыс сійӧ грознӧй, ён да сійӧн, навернӧ, нимсӧ пуктӧмаӧсь. Гӧтырыс сылӧн абу вӧлӧма, а керкаыс кольӧма вӧлі. Ме ичӧт на вӧлі, а меным петкӧдлісны: тайӧ пӧ Шешуковлӧн керкаыс. Кык судта, сьӧд, бревеннӧй керка. Сійӧ ӧд важӧн нин овліс. Ме со 1893 вося, а сылы ещӧ колӧ кыксё во содтыны. Да, оліс кыксё во сайын меӧдз.
Сэтшӧм сійӧ вӧлӧма знатнӧй. Йӧзыд вӧлӧм ёна сыысь полӧны. Сретення–Сергея праздник дырйи вӧлӧм чукӧртчасны том йӧз да хулиганствуйтӧны, а кодкӧ маджаса олысьяс пиысь и висьталас: он кӧ пӧо дугдӧ, час Юрка Иванӧс корам, Том йӧзыд пӧ сразу и котӧртасны кытчӧсюрӧ.
Сылӧн метра кузьта вӧлӧма пестерыс. Сэсся и гусясьиы пондӧма. Йӧзыдлӧн ыжыд вӧлӧм вошласьӧ, да сыысь тӧдісны, мый сійӧ гуӧ. Сэсся вӧлӧм сійӧ вӧрӧ мунӧ пестера, а олысьясыс вӧлӧм шабді тыас вӧйтлӧны да юалӧны:
— Иван, кытчӧ мунан?
— Тшакыла да гобыла!
Сэсся йӧзыд пӧгибӧ воас да шуасны: тайӧс пӧ колӧ изведитны. Сэсся сійӧс разнӧй винаясӧн ёна юктӧдасны, тыкта пыжӧ пуксьӧдасны да, Ярасим купеч вӧлӧма да сылӧн мельничасьыс изки гоз босьтасны да сылы сэсся кӧрталасны и вӧйтасны.
А ёна сійӧн мырсьӧмаӧсь. Ыжтӧ йӧзыдлысь сёйӧ, да, дерт, грознӧй, абу ӧд сійӧ тшак сёйӧмыд. И висьталӧма жӧ эськӧ: путкыльта пӧ эськӧ Маджасӧ ставнас да вежай–вежань пӧ жаль. Эськӧ–й путкыльтіс Маджасӧ ставнас.
Сэсся ставыс рок паньыштасны. Мед пӧ грекыс лоас ставыслы ӧтмындаӧн. Сэсянь и кутасны маджасаясӧс нимтыны: маджаса рок сёйысь!
А, важӧн быдсяма диковинкаыс вӧвлі!
Юрка йылысь легендаыс сійӧ Маджа сиктын. А колӧкӧсь сійӧ збыль вӧвлӧма. Ӧні на шуӧны: "Сэні олӧны ён, вына йӧз, сӧмын найӧ оз петкӧдчыны, оз висьтасьны".
Ме ӧтчыд волі коркӧ Маджаӧ делаясӧн да сувтлі, кызьӧд во помъясын, ӧти керкаӧ. Да сэні меным ӧти старука шуӧ вӧлі:
— Ёна пӧ кутісны тышкасявны да пола, медым оз ви кодскӧӧс менам ыджыд пийӧ. Сійӧ ӧд кос чер пу пидзӧсас вартас да шӧри чегас!
Поколениеыс Юркаыслӧн кольӧма на.
Маджаын жӧ вӧлӧма. Ӧкмыс арӧса зонка пыртӧма гортас куим пудъя из. Бать–мамыс сэсся юалӧны:
— Тайӧ бара мыйла пыртін?
— А ворсыштны гортын.
• • •
Сэсся, шуласны тай, зонмыс водз жӧ кувсьылӧма. Абу жӧ изсӧ пыртӧмысь–а.
Сэсся туй мунӧ вӧрӧд да туй пӧлӧныс вомӧн моз кык ыджыд кыдз сулалӧ. Кодкӧ бара найӧс пӧлыньтӧма да йывъяссӧ кӧрталӧма ӧта–мӧдыскӧд. Сійӧ кодкӧ бара балуйтчӧ, вынсӧ петкӧдлӧ. Оз жӧ эськӧ тӧдны, коді сійӧ вӧчӧма–а, кодкӧ ӧд вӧчис жӧ. Морт китӧг сійӧ эз артмы.
• • •
Ӧти сэтшӧм жӧ вына вӧвлӧма Маджаын да коркӧ кӧсйӧ куйӧдсӧ петкӧдны звӧз вывтіыс. Важӧн ӧд куйӧдтӧ звӧз вывті петкӧдлывлӧмаӧсь. Сэсся куйӧдсӧ тэчас да вӧвсӧ дергайтӧ. А вӧлыс оз вермы вӧрзьӧдны. Матьтӧ и пинялӧ — вӧв оз вермы места вывсьыс вӧрзьӧдны додьсӧ. Сэсся лэдзалас вӧвсӧ да ачыс вожъясяс да петкӧдас ывла вылӧ. Сэсся и шуӧ:
— Но, ачым на ӧдва верми–а, Саврасӧс вида!
Сэтшӧм сёськаса дядьӧ вӧлӧма, тӧдысь кодь. Квайтӧн мунасны Вӧрыкваӧ, вӧравны тувсов вӧрын. Сёськаса дядьӧыс старшӧй пыддиныс.
Вот найӧ бура прӧмыс кыясны. Прӧмыс зэв шедӧ. Найӧ прӧмышляйтасны–оласны, ӧти ӧбед вылӧ няньыс кольӧ. А матӧ куимсё километра колӧ лэччыны. Коркӧ найӧ и ужнайтісны.
— Аттӧ пӧ?— шуӧны тӧварышъясыд,— ӧти ӧбед нянь коли, и кыдзи пӧ кутам лэччыны!?
— Чӧвлӧ пӧ, пиянъяс,— шуӧ сёськаса дядьӧыд,— лэччам пӧ кыдзкӧ. Вай пӧ шойччыштӧ тӧкӧтьӧ.
Шойччыштасны. Дедушконыс и сайдмӧдас сэсся:
— Пиянъяс пӧ, чеччалӧ!
Но, найӧ кӧмасисны–пасьтасисны.
— Нортъяснытӧ вай кӧртавлӧ топыдджыка да асьныд пасьтасялӧ бура, шоныда,— шуӧ дядьӧыд.
Кӧртавласны нортъяс.
— Но, пиянъяс, пуксялӧ пӧ нортаныд.
Окотникъяс пуксясны.
— Пуксинныд пӧ?
— Пуксим.
— Синнытӧ пӧ куньӧ.
Кунясны син.
— Ме пӧ кытчӧдз ог тшӧкты, син эн восьтӧ, а то пӧ пӧгибнитам весьным.
Стариклӧн норт водзын. Старик, нортӧ пуксяс, макнитас кинас дай квайт норт и вӧрзяс.
Вот коркӧ ӧти и шуас думнас: а ме пӧ восьтыла синмӧс.
Веслянасянь дас куим верст, Ёлдінсянь куим верст и сувтас нортыд. А пемыд на.
— Но, пиянъяс,— шуӧ старикыд,— коді восьтінныд син? Нортасьӧ да кыскӧ ас выланыд, энӧ кӧ кывзӧ менӧ!
Сэсся и Ёлдінӧ воясны. Шойччасны, ӧбедайтасны и лэччасны гортлань, ас выланыс нортсӧ кыскасны.
Эз кӧ восьты эсійӧ синсӧ, эськӧ важӧн нин гортынӧсь вӧліны.
Дарук Пашсӧ ме зэв мича тӧда. Сійӧ тӧдысь вӧлі. Пӧдчерйӧын оліс квайт нельӧса керкаын. Сэсся ӧти купечкӧд споруйтӧма, Габӧ Иванӧн вӧлі шуӧны. Ме пӧ талун тэкӧд вина юа, а аски пӧ татӧн менам керка оз ло, лоас сійӧ Васька керкаын. А Васька керкаыс Пӧдчерйӧсянь нелямын километра улын. А эн пӧ, пийӧ, ошйысь. А он кӧ пӧ веритчы, ковмас пример петкӧдлыны, мед народыс тӧдісны. Ме кӧ пӧ ворсся, оз кӧ пӧ менам керкаыс кывт да аски асыв оз ло Васька керкаын, четверть вина пукта. Четверть вина — сійӧ, миян ногӧн кӧ, вит парта. А менам кӧ керкаӧ Васька керкаын лоӧ, тэ пуктан. А гӧтырыс шуӧма: "Эн дур, код лешак вермас ӧти войӧн квайт пельӧса керка косяв да, нелямын километра кылӧд да, пукты да, да шонді петігӧн мед пондас тшын петны пачысь!" Видзӧд, пачӧн и быдсӧн!
Сэсся споруйтасны, ки кучкасны (миян важӧн волі ки кучконы), значит, всё, коді ворссяс — ворссяс.
Аскинас Габӧ Иваныд чеччас, видзӧдлас — керкаыс абу. Дявӧлыд, ставсӧ нуӧма, кирпичтор весиг абу, чистӧ поле! Раз керка абу, ворсси жӧ ӧд нин пӧ–а, четверть вина босьтас, Ош Васькаӧс медалас: "Вай,— шуӧ, — кылӧдлы!"
Сэсся дас километра оз на воны, а дас километра сайсянь тыдалӧ Васька керкаыс, вомыныс кузь, Васька видзӧдӧ, синма вӧлӧма: то пӧ Пашыдлӧн керкасьыс тшын петӧ, то пӧ керкаыс дзик кыр йылас пуктӧма. А квайт пельӧса керка абу ичӧтик, абу кыйсян керка, абу прӧста нуны.
Сэсся воасны. Пашыд кок вежынь пуктӧма, шпуткӧ–куритчӧ. "Мый нӧ, Иван Гаврилович,— шуӧ,— кодным тӧдім, тэ али ме?"— "Тэ, молодеч!" И вот сэсся куим друг юасны–гажӧдчасны, кылӧдысьсӧ ӧд тшӧтш юктӧдасны.
Сэсся кулігас нин Дарук Пашыд керкасӧ вузалас, ачыс Троицкӧйӧ овны каяс. Кад воис кувны, пӧрысь, а кувны оз вермы: некодлы пӧ кольны тӧдӧмсӧ, ог лысьт, ставыс пӧ лёк, завидьӧсь, колысьӧсь; толькӧ пӧ лысьта сетны Иван Гришӧлы, но мед пӧ менӧ кывзас, оз кӧ пӧ кывзы, бӧръя пом синтӧм кольӧ.
Сэсся Иван Гришӧыд босьтӧма тӧдӧмсӧ, Пищик Гриш. А вӧлӧм колӧ кывзысьны Дарук Пашлӧн другъяссӧ, мый тшӧктасны, колӧ вӧлӧм вӧчны, он кӧ вӧч, всё, синтӧм колян. А кыдзкӧ абу кывзӧма и ӧні дзик синтӧм, коньӧрӧй. Ӧні на ловъя, Пыстин Григорий Иванович, Заречьеын олӧ, мекӧд тшӧтшъя.
Гань–Иван вӧлі озыр да сюсь рӧзбой–атаман. Деньгасӧ ӧтчыд дзебис да шуис: "Коді кӧ пӧ кӧть и аддзас кладсӧ, аддзас сӧмын Иван Иванович Иванов". Ивановыс и аддзис...
Гань–Иванӧс велӧдӧма рӧзбойӧ да кӧлдуйтны ӧти усть–цилемскӧй баба. Та вӧсна рӧзбой–атаман ыджыд гӧснеч обещайтіс да регыд вунӧдіс та йылысь.
Пондісны найӧ кывтны, кывтісны Усть–Цильмаӧдз. Пондісны пусьыны да шыдыс гырдӧн пуӧ. Эз тӧд Гань–Иван ӧти ключевӧй кылӧс. Шуӧ сійӧ: "Пом меным воӧ, вунӧді старукалы подароксӧ сетны да". Тані Гань–Иванӧс и кыйисны...
Татӧн вӧлӧма кутшӧмкӧ Тундыръяк. Тунъяс. Найӧ вӧлӧм быдторсӧ тӧдӧны. Тадзи сёрнитӧны вӧлі менам дзоля дырйи на...
Тундыръяк и висьталӧма, тіян пӧ олӧмыс лоӧ зэв бур. Усть–Кулом пӧ дзикӧдз бырас, только ӧтик петук кольӧ. А Чукля шорын пӧ лоас мир. А татчӧ лоас кар. Эжваыс пӧ кутас мунны вичко увтіыс. Ӧні тай кытӧн пристаньыс, сэн вичко на вӧлӧма и кладбище, неважӧн на лыяс сюралісны. Важӧн Эжваыс вӧлӧм мунӧ, эстӧн тай ю мунӧ, а татчӧ ньӧти вӧлӧм оз мун.
Сэсся лоас пӧ клад. Сійӧ кладыс сюрас дас кыкӧд чуркаыслы. Чурка сійӧ, значит, батьтӧм. Первӧй батьтӧм, сэсся мӧд нылыслӧн батьтӧм, но дас кыкӧд чуркаыслы. Сэк ӧд чуркаӧн волі шуӧны да. А сэсся пӧ Деревяннӧй лоӧ кар...
А ме пӧ ог кув, менӧ кӧ он лыйӧ няня пуляӧн. Мен пӧ нинӧм оз мӧрччы, только пӧ лыйӧ няня пуляӧн. Мен пӧ нинӧм оз мӧрччы, только пӧ лыйӧ няня пуляӧн, кор ковмас, ме пӧ тшӧкта. А что за няня пуля?
Ачыс жӧ сійӧ морт, абу морт, Тундыръякыс, сійӧ кӧть Тундыръякӧн шуӧны. А мортыдлы пуляыс ӧд мӧрччӧ, а сылы ӧд пуляыс оз мӧрччы, ме ӧд сійӧ шуа, мися, сійӧ абу морт. Тундыръяк сійӧ ачыс кутшӧмкӧ олысь.
Кӧнкӧ трундраын, сійӧ трундраын олӧ. Трундрасянь пӧ сійӧ ветлӧдлывлӧ. Ветлӧдлӧ на тай–а. А ӧні ог тӧд сэсся–и. Ӧні ӧд сэсся виисны нин колӧкӧ. Ӧні ружьеяснад ветлӧдлӧны да, кӧнкӧ, виисны нин сійӧ.
Vidhza olan! Vidhza koram! КОМИ КУЛЬТУРА ФОТОАРХИВ copyright 2008–2012 © foto11.com Contact Поиск |
